Пресс релиз  31 мая – Всемирный день без табака!

          Баспасөз хабарламасы 31 мамыр – Дүниежүзілік темекісіз күні!

«Манипуляторлардың айласын әшкерелейік!» ұранымен өтетін 2026 жылғы Дүниежүзілік темекісіз күні қарсаңында [1] «Темекі түтінінен азат Қазақстан үшін» ұлттық коалициясы (бұдан әрі – Коалиция) тақырыптық баспасөз хабарламасын ұсынады.

2025 жылдан бастап темекі өнеркәсібі қоғамдық орындарда кальян шегуді заңдастыру бастамасын белсенді түрде ілгерілетуде, бұл тек темекі қоспаларын ғана емес, қоғамдық орындарда есірткі және психобелсенді заттарды тұтынудың кең таралуына жағдай жасайды.

Қазақстан Үкіметінің қорытындысында (2026 жылғы ақпан) заңдастырудың ең кең нұсқасы қолдау тапты. Ол «Темекі шегуге арналған орын» белгісімен 200 АЕК мөлшерінде арнайы алым төлеген жағдайда кез келген жерде кальян аймағын ашуға мүмкіндік береді. Теориялық тұрғыдан мұндай аймақтар театрлардың фойесінде немесе басқа да қоғамдық мекемелерде (тек бос уақыт қана емес) пайда болуы мүмкін.

Мәлімдеме авторларының пікірінше, өз бастамаларын ілгерілету үшін лоббистер бірқатар айла-шарғыларды қолданған:

• Заң жобасының салыстырмалы кестесінде көрсетілгендей, кальян шегу туристер арасында, әсіресе Таяу Шығыс елдерінен келген туристер арасында танымал демалып-серігу. Ал кальянды заңдастыру «туристер ағынын арттырып, туризм саласын дамытуға ықпал етуі мүмкін». Алайда қоғамдық тамақтану орындарында және басқа да орындарда кальян шегудің жаппай таралуы, керісінше, елдің туристік тартымдылығына теріс әсер етуі мүмкін, бұған халықаралық тәжірибе дәлел: темекі түтіні зиянды ғана емес, сонымен қатар үй-жайларда тұрақты, жағымсыз, тәтті-өткір иіс қалдырып, интерьерге «сіңеді». Кальян шегу арқылы «Таяу Шығыс елдерінен келген туристі» тарту мүмкін емес. Шетелдік туристерді кальян индустриясынан гөрі көшпенділердің өзіндік ерекшелігі немесе ұлттық тағамдар көбірек қызықтырады. Жылқы етінен жасалған тағамды гашиш аралас темекі иісі сіңген қою тұманда емес, таза ауасы бар бөлмелерде жеген әлдеқайда сіңімді.

• Кальян индустриясынан түсетін лицензиялық алымдар салауатты өмір салты бағдарламаларын қаржыландыруға, орфандық ауруларды емдеуге және басқа да әлеуметтік мақсаттарға бағытталады деп болжанды, бұл ҚР Денсаулық сақтау министрлігіне тиісті сұрау салулар жіберген кейбір үкіметтік емес ұйымдардың қолдауына әкелді. Алайда ҚР Салық кодексінің құрылымы мемлекеттік емес ұйымдардың шоттарына қаражатты атаулы аударуға мүмкіндік бермейді. Қазақстанда мұндай прецеденттер болған жоқ және болмайды да, өйткені салықтық әкімшілендірудің бүкіл жүйесі тек ұлттық (тіпті жергілікті емес) бюджетті толықтыруға бағытталған және қатаң орталықтандырылған, әсіресе оның тапшылығы жағдайында кез келген артық шығындар мен бөгде аударымдарды алып тастайды. Лоббистер өздерінің коммерциялық мүдделерін азаматтық сектордың аңғалдығымен бүркемеледі. Бастаманы қолдаған қоғам қайраткерлері кейіннен үкіметтің ресми қорытындысында бұрын айтылған уәделерді таппады.

• 22 мың кальян туралы аңыз. ҚР Денсаулық сақтау министрлігі мен ҚР Қаржы министрлігінің Мемлекеттік кірістер комитеті кальян қызметін ұсынатын 22 мың мекеме туралы ақпаратты мемлекеттік органдардың атына «Атамекен» ҚР Ұлттық кәсіпкерлер палатасы (бұдан әрі – ҰКП), оның ішінде кальян қызметін құқықтық реттеу мәселелерін талқылау және мүдделі тараптардың ұсыныстарын әзірлеу шеңберінде ұсынғанын мәлімдейді. Алайда Палата бұқаралық ақпарат құралдарына «кальян қызметін ұсынатын мекемелердің саны туралы ресми расталған деректер, оның ішінде «22 мың мекеменің» жұмыс істейтіні туралы мәліметтер жоқ» деп мәлімдейді. Тиісінше Палата «көрсетілген ақпараттың бастапқы көзі емес және бұл цифрдың өзектілігін немесе дұрыстығын растамайды» - міне, лоббистердің басты цифры жоқ жерден пайда болған сияқты.

Сонымен қатар түзетулерді әзірлеушілердің деректері бойынша, осы аңыз/шындыққа жанаспайтын 22 мың кальянды «көлеңкеден» шығару, ең қарапайым есептеулер бойынша (сандар 2025 жылға өзекті) қазынаға жылына 16 миллиард теңгеден астам кіріс әкелуі мүмкін (тек лицензиялық алымдар есебінен). Ұсынылып отырған схема мынадай: лицензиялық алым - әр мекемеден 200 АЕК - 11 мың нүктеге көбейтеміз және сегіз миллиардтан астам теңге аламыз. Анонимді «жария етушілердің» болжамы бойынша, бірінші жылы рұқсат кальянның жалпы санының 50%-ын, болашақта 95%-ға дейін (16 миллиард теңгеден астам) ресімделеді. Алайда бұл цифрлар жыл сайын шамамен 400 миллиард теңгеге бағаланатын, мысалы, құрамында қанты бар сусындарға акциздерден түсетін бюджет кірістерінің көлемімен салыстыруға келмейді. Өкінішке орай, Үкімет әлі күнге дейін халықтың осы «ауру табатын» көзін акциздік салық салу нысаны ретінде қарастырмайды.

Сонымен қатар кальянды заңдастырудың салдары қазақстандықтарды нашақорландыру түрінде ұзақ мерзімді теріс және апатты әсер етуі мүмкін, өйткені кальян қоғамдық орындарда гашиш пен синтетикалық есірткіні тұтыну үшін ыңғайлы бүркемелеу құралы.

Темекі лоббистерінің аңыздары, ойдан шығарылған және манипуляциялық дәлелдері 2026 жылғы 1-20 ақпан аралығында Коалиция 212 есірткі тұтынушы арасында жүргізген ерікті және анонимді сауалнаманың сенімді нәтижелерімен күңгірттендіріледі [2],[3].  Сауалнама көрсеткендей: 58 (27,4%) есірткіні кальян арқылы, негізінен каннабисті шегу арқылы қолданған – 46 (79,3%). Респонденттер кальянды пайдаланудың негізгі себебі ретінде оның ыңғайлылығы мен қолжетімділігін (48%), сондай-ақ кәдімгі темекі шегуге ұқсайтындай көрінуін (25,9%) атады. Сауалнамаға қатысқандардың жартысына жуығы – 46,6% – кальян есірткіге қол жеткізуді жеңілдетеді және оны тұтынуды жасырады деп санайды.

Темекі лоббиінің жетегінде кетсе, Қазақстан Қытайдың апиын дүмпуі кезіндегі ащы тәжірибесін қайталауы мүмкін. Ол кезде есірткі көптеген шегу орындарында кальян құрал-саймандары арқылы таратылатын. Зерттеулерге сәйкес кальян тұтынушылары марихуана, кокаин және амфетамин сияқты басқа да психобелскеді заттарды жиірек қолдана бастайды. Сонымен қатар жағымды хош иісі мен жұмсақ, тәтті дәміне байланысты кальян жасөспірімдердің темекіге алғашқы әуестенуіне себеп болады. Бұл оның зиянын жасырып, никотинге тәуелділіктің тез дамуына ықпал етеді. Ортақ ортада бірге шегу қауіпсіз әрі «сәнді» демалыс деген жалған түсінік қалыптастырып, жастарды есірткі ұсыну қаупі жоғары ортаға тартады.

Отбасымызбен тамақтануға келетін мейрамханаларымыз кальян мен темекіден ғана емес, гашиштен де ластанған жағымсыз ауасы бар қылмыс орындарына айналады. 2009 жылдан бастап темекіге бақылау саясатының барлық жетістіктері толығымен жойылады, бұл ұзақ мерзімді перспективада темекімен байланысты аурулардан (қатерлі ісік, инфаркт, инсульт, ӨСОА және т.б.) өлім-жітім мен сырқаттанушылықты арттырады, ал сән-салтанатты бос уақыт қылмыстық қоғамдастықтардың бақылауына тез өтеді. Бұған күмән жоқ...

Пресс релиз  31 мая – Всемирный день без табака!

В преддверии Всемирного дня без табака — 2026, проходящего под лозунгом «Разоблачим уловки манипуляторов!»[1], Национальная коалиция «За Казахстан, свободный от табачного дыма» (далее – Коалиция) представляет тематический пресс-релиз.

С 2025 года табачная индустрия активно продвигает инициативу по легализации курения кальяна в общественных местах, что создаст условия для широкого распространения употребления не только табачных смесей, но и наркотических и психоактивных веществ в общественных пространствах.

В заключении правительства Казахстана (февраль 2026 года) поддержана наиболее широкая версия легализации. Она позволит открыть кальянную зону практически в любом месте при условии уплаты специального сбора в размере 200 МРП под табличкой «Место для курения». Теоретически такие зоны могут появиться даже в фойе театров или других общественных учреждениях ( не только досуга).

Для продвижения своей инициативы лоббисты, по мнению авторов заявления, использовали ряд манипуляций:

• Курение кальяна, как указано в сравнительной таблице к законопроекту, является популярным развлечением среди туристов, особенно из стран Ближнего Востока. А легализация кальянов «может увеличить туристический поток и способствовать развитию туристической отрасли». Однако массовое распространение курения кальяна в заведениях общественного питания и других местах может наоборот негативно сказаться на туристической привлекательности страны, о чем, кстати, свидетельствует международный опыт: табачный дым не только вреден, но и оставляет стойкий, неприятный, сладковато-едкий запах в помещениях, буквально «въедаясь» в интерьер. Курением кальяна «туриста из стран Ближнего Востока» точно не привлечь. Иностранных туристов привлечет больше самобытность кочевников или национальные блюда, чем кальянная индустрия. Вкушать бешбармак из конины гораздо комфортнее в помещениях с чистым воздухом, а не в густом тумане, пропитанным запахом табака вперемежку с гашишем.
• Лицензионные сборы от кальянной индустрии якобы будут направляться на финансирование программ здорового образа жизни, лечение орфанных заболеваний и другие социальные цели, что в итоге привело к поддержке со стороны некоторых неправительственных организаций, которые направили соответствующие запросы в Министерство здравоохранения РК. Однако структура Налогового кодекса РК не позволяет осуществлять адресные перечисления средств на счета негосударственных организаций. Подобных прецедентов в Казахстане не было и не будет, поскольку вся система налогового администрирования ориентирована исключительно на пополнение только национального (даже не местного) бюджета и жестко централизована, особенно в условиях его дефицита, отсекая любые лишние расходы и сторонние отчисления. Лоббисты прикрыли свои коммерческие интересы наивностью гражданского сектора. Общественники, поддержавшие инициативу, впоследствии не обнаружили ранее озвученных обещаний в официальном заключении правительства.
• Миф о 22 тысячах кальянных. Министерство здравоохранения РК и Комитет государственных доходов Министерства финансов РК утверждают, что информацию о 22 тысячах заведениях, предлагающих услуги кальяна, в адрес государственных органов была представлена Национальной палатой предпринимателей РК «Атамекен» (далее – НПП), в том числе в рамках обсуждения вопросов правового регулирования кальянной деятельности и выработки предложений заинтересованными сторонами. Однако Палата заявляет СМИ, что «не располагает официально подтвержденными данными о количестве заведений, предлагающих услуги кальяна, в том числе сведениями о функционировании «22 тысяч заведений». Соответственно, Палата «не является первоисточником указанной информации и не подтверждает актуальность либо достоверность данной цифры» - вот и выходит, что главная цифра  лоббистов как будто появилась из ниоткуда.

Между тем, по данным разработчиков поправок, вывод «из тени» этих мифических/
недостоверных 22 тысяч кальянных, по самым скромным подсчетам (цифры актуальны на 2025 год) может принести казне более 16 миллиардов тенге в год (только за счет лицензионных сборов). Предлагаемая схема выглядит следующим образом: лицензионный сбор — 200 МРП с каждого заведения — умножаем на 11 тысяч точек и получаем более восьми миллиардов тенге. По прогнозам анонимных «легализаторов», в первый год разрешение оформят 50% от общего числа кальянных, в перспективе — до 95% (более 16 миллиардов тенге). Однако эти цифры несопоставимы с объемами доходов бюджета, например, от акцизов на сахаросодержащие напитки, которые оцениваются примерно в 400 миллиардов тенге ежегодно. Увы, правительство до сих пор не рассматривает данный источник «заболеваемости» населения как предмет акцизного налогооблажения.

В то же время последствия легализации кальянов могут иметь долгосрочный негативный и катастрофичный эффект в виде наркоманизации казахстанцев, поскольку кальяны являются удобным маскирующим средством для потребления гашиша и синтетических наркотиков в общественных местах.

Мифы, выдуманные и манипулятивные  аргументы табачных лоббистов меркнут при достоверных результатах добровольного и анонимного анкетирования, проведенного Коалицией среди 212 потребителей наркотиков в период с 1-20 февраля 2026 года[2],[3].  Опрос показал: 58 (27,4%) употребляли наркотики путем курения через кальян, в основном каннабис – 46 (79,3%). Основной причиной использования кальяна респонденты назвали удобство и доступность (48%), а также маскировка под обычное курение (25,9%). Практически половина – 46,6% опрошенных – считают, что кальян облегчает доступ к наркотикам и маскирует их употребление.

Пойдя на поводу у табачного лобби, Казахстан может повторить горький опыт Китая в период опиумного бума, когда наркотики распространялись через многочисленные курильни посредством кальян-аксессуаров. Исследования показывают, что потребители кальяна значительно чаще начинают употреблять другие психоактивные вещества, включая марихуану, кокаин и амфетамины. При этом, кальян часто становится первым опытом курения для подростков из-за приятного аромата и мягкого, сладкого вкуса, что маскирует вред и способствует быстрому развитию никотиновой зависимости. Коллективное курение в компаниях создает иллюзию безопасности и «модного» досуга, что способствует вовлечению молодежи в среду, где риск предложения наркотиков выше.

Наши рестораны, куда приходят семьями покушать, превратятся в злачные места с неприятным загрязненным воздухом не только от кальяна и сигарет, но и гашиша. Все достижения политики контроля над табаком с 2009 года будут полностью аннулированы, что в долгосрочной перспективе повысит смертность и заболеваемость от табако-ассоциированных заболеваний (рак, инфаркты, инсульты, ХОБЛ и др.), а гламурный досуг быстро перейдет под контроль преступных сообществ. В этом уж точно не сомнений...  

Пресс служба Коалиции nosmoke_kaz@mail.ru , www.nosmoke.kz

25 мая 2026 года